DOĞU TÜRKİSTAN İSLÂM CUMHURİYETİ'NİN KURULUŞUNDA ŞAHSİYETLER VE ŞEHİRLER
DOĞU TÜRKİSTAN İSLÂM CUMHURİYETİ'NİN KURULUŞUNDA ŞAHSİYETLER VE ŞEHİRLER
Bir devlet, yalnızca bir toprak parçası üzerinde ilan edilen siyasi bir irade değildir. Devlet, öncelikle ortak bir tarih tasavvurunun, toplumsal hafızanın, siyasi düşüncenin ve müşterek gelecek arayışının kurumsal bir biçime kavuşmasıdır. Bu bakımdan 1933 yılında Doğu Türkistan'da yaşanan gelişmeleri, birbirini takip eden ayaklanmaların kronolojisine indirgeyerek anlamak mümkün değildir. Asıl mesele, farklı şehirlerde, farklı toplumsal çevrelerde ve farklı liderlikler altında ortaya çıkan direnişlerin nasıl olup da ortak bir bağımsızlık fikrine yöneldiğidir.
Çünkü Doğu Türkistan'da cumhuriyete giden yol, tek bir şehirde başlamış, tek bir lider tarafından yürütülmüş ve bir anda tamamlanmış değildir. Bu yolun arkasında Kumul'un isyan hafızası, Turfan'ın askerî hareketliliği, Hotan'ın dinî ve toplumsal örgütlenmesi, Kaşgar'ın tarihî merkez olma vasfı ve bütün bunları siyasi bir programa dönüştürmeye çalışan aydınların fikrî çabası bulunmaktadır.
Dolayısıyla Birinci Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kuruluşunu anlamak için öncelikle şu soruyu sormak gerekir: Birbirinden uzak şehirlerde ortaya çıkan yerel direnişler, hangi şartlarda ortak bir millet ve devlet tasavvuruna dönüşebilir?
1931-1933 yılları arasında Doğu Türkistan'da yaşanan gelişmelerin tarihî önemi tam da bu sorunun cevabında saklıdır.
Kumul'dan Turfan'a: Yerel İsyanın Bölgesel Bir Harekete Dönüşmesi
1931 yılında Kumul'da başlayan ayaklanma, Doğu Türkistan'daki Çin yönetimine karşı gelişen mücadelenin önemli başlangıç noktalarından biriydi. Ancak Kumul'da ortaya çıkan hareketi yalnızca bir askerî başkaldırı olarak değerlendirmek, onun tarihî anlamını eksik bırakır. Zira burada söz konusu olan, yerel toplumsal hoşnutsuzlukların siyasi bir itiraza dönüşmesiydi.
Kumul'un tarihî önemi, ayaklanmanın başladığı yer olmasından ibaret değildi. Şehir, Doğu Türkistan'ın doğu kesiminde toplumsal ve siyasi hareketliliğin merkezlerinden biriydi. Burada ortaya çıkan direniş, zamanla başka şehirlerdeki toplumsal rahatsızlıkları da harekete geçirdi. Böylece yerel bir hadise, bölgesel bir bağımsızlık mücadelesinin başlangıç noktalarından biri hâline geldi.
Bu gelişmenin 1933 yılına gelindiğinde ulaştığı önemli duraklardan biri Turfan oldu.
Turfan, Doğu Türkistan'ın yalnızca coğrafi bakımdan önemli bir şehri değildir. Tarih boyunca İpek Yolu'nun önemli güzergâhlarından biri üzerinde bulunması, farklı kültürlerin ve medeniyetlerin karşılaştığı bir merkez olması, ona ayrı bir tarihî kimlik kazandırmıştır. Tarımsal üretimi, yerleşik hayatı ve ticari ilişkileriyle bölgenin toplumsal dokusunda önemli bir yere sahiptir.
Bir şehrin tarihî rolü, yalnızca sahip olduğu nüfus veya ekonomik kapasiteyle ölçülemez. Bazen bir şehir, bulunduğu coğrafyanın siyasi hareketliliğini başka bölgelere taşıyan bir geçiş noktasıdır. Turfan'ın 1933 yılındaki konumu da böyle değerlendirilmelidir.
Ocak 1933'te Turfan'da Çin yönetimine karşı yeni bir ayaklanma başladı. Bu hareketin öncüleri arasında Muhiti kardeşler bulunuyordu. Özellikle Mahmut Muhiti, askerî ve siyasi liderliğiyle öne çıktı.
6 Ocak 1933 tarihinde Turfan'daki Çin garnizonuna yönelik gerçekleştirilen harekât sonucunda isyancılar şehirde önemli bir kontrol elde ettiler. Mahmut Muhiti'nin komutasındaki kuvvetlerin daha sonra batıya doğru ilerlemesiyle mücadele Korla, Karaşehir ve çevresindeki yerleşim merkezlerine yayıldı.
Bu gelişmenin tarihî anlamı şuydu: Kumul'da başlayan mücadele artık tek bir bölgenin meselesi olmaktan çıkıyordu. Yeni askerî liderlikler ortaya çıkıyor, yerel direniş merkezleri çoğalıyor ve bağımsızlık hareketi daha geniş bir coğrafyaya yayılıyordu.
Fakat coğrafyanın genişlemesi, beraberinde yeni bir siyasi problemi de getiriyordu.
Çünkü birden fazla şehirde mücadele yürütmek başka, bu şehirleri ortak bir siyasi irade etrafında birleştirmek başkaydı. Her bölgenin kendi lideri, kendi askerî gücü ve kendi toplumsal öncelikleri vardı. Mücadele ortak bir düşmana karşı yürütülse de gelecekte kurulacak devletin mahiyeti konusunda ortak bir siyasi çerçevenin oluşturulması gerekiyordu.
İşte Doğu Türkistan bağımsızlık hareketinin en önemli meselelerinden biri burada ortaya çıktı: Direnişin coğrafi birliğinden siyasi birliğe geçiş.
Hotan: Direnişin Siyasi Bir Yönetim Tecrübesine Dönüşmesi
Doğu Türkistan'ın güneyinde yer alan Hotan, bu mücadelenin farklı bir boyutunu temsil ediyordu.
Hotan'ın tarihî kimliği, Türkistan'ın İslamî ilim, ticaret ve kültür birikimiyle yakından ilişkilidir. İpek Yolu üzerindeki konumu, tarımsal üretimi, el sanatları ve dinî eğitim kurumları şehri yüzyıllar boyunca önemli bir medeniyet merkezi hâline getirmiştir.
Ancak 1933 yılına gelindiğinde Hotan'ın tarih sahnesindeki önemi, yalnızca geçmişten devraldığı kültürel mirasla açıklanamaz. Şehir, bağımsızlık mücadelesinin siyasi bir yönetim tecrübesine dönüştüğü merkezlerden biri olacaktı.
Hotan'daki hareketin önde gelen şahsiyetlerinden biri Muhammed Emin Buğra idi. Kardeşleriyle birlikte yürüttüğü mücadele, Çin yönetimine karşı askerî direnişin yanı sıra Doğu Türkistan'ın geleceğine ilişkin siyasi bir arayışı da içeriyordu.
Muhammed Emin Buğra'nın tarihî önemini değerlendirirken onu yalnızca bir ayaklanma lideri olarak görmek yeterli değildir. O, Doğu Türkistan'ın bağımsız bir siyasi varlık hâline gelmesi gerektiğini savunan, dinî ve tarihî birikimini siyasi düşünceyle birleştirmeye çalışan bir şahsiyetti.
Şubat 1933'te Hotan çevresinde başlayan ayaklanma kısa sürede genişledi. 13 Şubat tarihi, ayaklanmanın başlangıcı bakımından kaynaklarda öne çıkmaktadır. Karakaş'ın ele geçirilmesiyle Çin yönetiminin yerel otoritesi ciddi biçimde sarsıldı.
28 Şubat 1933 tarihinde ise Hotan'da yeni bir siyasi yapılanma ortaya çıktı. Çin yönetiminin yerel görevlilerinin uzaklaştırılmasının ardından Hotan İslam Hükümeti kuruldu.
Bu gelişme, bağımsızlık mücadelesinin tarihinde ayrı bir önem taşır.
Çünkü burada artık yalnızca mevcut yönetime karşı silahlı mücadele yürütülmüyor, onun yerine geçebilecek alternatif bir siyasi otorite oluşturuluyordu. Başka bir ifadeyle direniş, yönetme iddiasına dönüşüyordu.
Bir topluluğun bağımsızlık talebinde bulunmasıyla kendi yönetimini kurmaya teşebbüs etmesi arasında önemli bir fark vardır. İlkinde mevcut düzene itiraz, ikincisinde ise yeni bir düzen kurma iradesi söz konusudur.
Hotan'da yaşanan gelişmeler bu ikinci aşamanın işaretlerini taşıyordu.
Hotan merkezli kuvvetlerin Kargalık, Poskam ve Yarkent doğrultusunda ilerlemesi, bağımsızlık hareketinin güneyden Kaşgar'a uzanan siyasi ve askerî alanını genişletti.
Böylece Doğu Türkistan'da birbirinden farklı iki önemli tecrübe ortaya çıkmıştı: Bir tarafta askerî direnişin geliştiği şehirler, diğer tarafta bu direnişi yönetim fikrine dönüştürmeye başlayan siyasi merkezler.
Ancak bunların bir cumhuriyet çatısı altında birleşebilmesi için yalnızca askerî güce değil, ortak bir devlet fikrine de ihtiyaç vardı.
Sabit Damolla: Direnişten Devlete Geçişin Fikrî Mimarı
Tarihî olayları incelerken genellikle askerî başarılar, ele geçirilen şehirler ve öne çıkan komutanlar üzerinde durulur. Oysa devletlerin kuruluşunda silahlı mücadele kadar, hatta bazı zamanlarda ondan daha fazla, siyasi düşünce ve kurumsallaşma iradesi belirleyici olur.
Bir şehrin ele geçirilmesi askerî bir başarıdır; fakat o şehirde adaletin nasıl sağlanacağı, vergilerin nasıl toplanacağı, ordunun nasıl yönetileceği ve dış ilişkilerin hangi esaslara göre yürütüleceği siyasi düşüncenin konusudur.
Birinci Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde Sabit Damolla Abdulbaki'nin önemi bu noktada ortaya çıkar.
Sabit Damolla, farklı bölgelerde gelişen bağımsızlık hareketlerini ortak bir siyasi hedef etrafında birleştirmeye çalışan en önemli şahsiyetlerden biriydi. Dinî eğitimi, farklı coğrafyalarda edindiği tecrübeler ve uluslararası gelişmelere ilişkin gözlemleri, onun siyasi düşüncesinin şekillenmesinde etkili oldu.
Buhara ve Kazan medreselerinde eğitim görmesi, Türkistan'ın ilim geleneğiyle irtibatını güçlendirmişti. Sovyetler Birliği, Türkiye, Mısır, Suudi Arabistan ve Hindistan gibi ülkelere yaptığı seyahatler ise farklı siyasi ve toplumsal yapıları tanımasına imkân sağlamıştı.
Burada önemli olan, onun yalnızca farklı ülkeleri görmüş olması değildir. Asıl önemli olan, Doğu Türkistan meselesini yerel bir yönetim sorunu olmaktan çıkararak daha geniş bir siyasi ve medeniyet perspektifi içerisinde değerlendirmeye çalışmasıdır.
Sabit Damolla'nın karşı karşıya bulunduğu temel problem açıktı:
Kumul'da Hoca Niyaz Hacı'nın temsil ettiği direniş, Turfan'da Mahmut Muhiti'nin askerî liderliği, Hotan'da Muhammed Emin Buğra ve kardeşlerinin oluşturduğu siyasi yapılanma vardı. Fakat bunların her biri kendi bölgesinde etkili olsa da bütün Doğu Türkistan'ı temsil edecek ortak bir devlet yapısı henüz ortaya çıkmamıştı.
Sabit Damolla'nın çabası, bu farklı güçleri ortak bir siyasi irade altında buluşturmaktı.
Bu nedenle onun rolünü yalnızca bir din âliminin siyasi olaylara katılması şeklinde değerlendirmek eksik kalır. O, bağımsızlık mücadelesinin bir devlet fikrine, devlet fikrinin de kurumsal bir yapıya dönüşmesi gerektiğini savunan siyasi ve fikrî aktörlerden biriydi.
Burada tarihî bir ayrımı özellikle vurgulamak gerekir: Bir milletin bağımsızlık istemesi, henüz devlet kurduğu anlamına gelmez. Bağımsızlık arzusu bir iradedir; devlet ise bu iradenin hukuk, yönetim ve kurumlar aracılığıyla süreklilik kazanmasıdır.
Sabit Damolla'nın tarih sahnesindeki yeri, bu iki aşama arasındaki geçiş çabasında aranmalıdır.
Kaşgar: Şehirden Siyasi Merkeze, Hafızadan Devlet İradesine
Birinci Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kuruluşunda Kaşgar'ın seçilmesi tesadüfi bir coğrafi tercih olarak değerlendirilemez.
Kaşgar, yüzyıllar boyunca Türkistan'ın önemli ilim, ticaret, kültür ve siyaset merkezlerinden biri olmuştur. İslamî ilim geleneği, medreseleri, ticaret ağları ve tarihî hafızasıyla Doğu Türkistan'ın toplumsal kimliğinin oluşmasında belirleyici bir rol oynamıştır.
Bir şehrin başkent olabilmesi için yalnızca askerî bakımdan elverişli olması yeterli değildir. O şehrin, temsil ettiği topluluğun tarihî hafızasında da bir karşılığının bulunması gerekir.
Kaşgar'ın önemi burada ortaya çıkmaktadır.
1933 yılında Doğu Türkistan'ın farklı bölgelerinde gelişen askerî ve siyasi hareketlilik, zamanla Kaşgar üzerinde yoğunlaştı. Hotan'dan kuzeye doğru ilerleyen kuvvetler, Yarkent ve çevresindeki mücadelelerle Kaşgar'a yaklaştı. Kaşgar'ın eski şehrinde Albay Timur Bey'in öncülüğünde Çin yönetimine karşı mücadele yürütülüyordu.
Bununla birlikte Kaşgar'daki siyasi ve askerî ortam oldukça karmaşıktı. Çin yönetimine bağlı kuvvetler, Ma Zhongying'in askerî birlikleri ve yerel bağımsızlık hareketleri arasında ciddi bir güç mücadelesi yaşanıyordu.
Dolayısıyla Kaşgar, yalnızca askerî kuvvetlerin karşı karşıya geldiği bir şehir değil, aynı zamanda Doğu Türkistan'ın geleceğine ilişkin farklı siyasi tasavvurların karşılaştığı bir merkezdi.
Burada Hoca Niyaz Hacı'nın konumu da önem kazanıyordu.
Hoca Niyaz Hacı, Kumul'da başlayan mücadelenin en önemli liderlerinden biriydi. Geniş bir toplumsal ve askerî itibara sahipti. Onun temsil ettiği güç, bağımsızlık hareketinin doğu bölgelerindeki meşruiyet kaynaklarından birini oluşturuyordu.
Muhammed Emin Buğra ise Hotan merkezli hareketin dinî ve siyasi liderliğini temsil ediyordu. Mahmut Muhiti, Turfan ve çevresindeki askerî hareketliliğin öne çıkan isimlerindendi. Sabit Damolla ise bu farklı mücadele alanlarının ortak bir siyasi yapıya kavuşması gerektiğini savunuyordu.
Bu şahsiyetlerin her biri farklı bir toplumsal ve siyasi tecrübeyi temsil ediyordu.
• Hoca Niyaz Hacı, halk direnişinin ve askerî mücadelenin temsilcisiydi.
• Mahmut Muhiti, bölgesel askerî örgütlenmenin ve komuta gücünün öne çıkan isimlerindendi.
• Muhammed Emin Buğra, Hotan'daki dinî-siyasi örgütlenmenin ve bağımsızlık fikrinin temsilcilerindendi.
• Sabit Damolla, bu farklı güçleri ortak bir devlet fikri etrafında birleştirme çabasının önemli mimarlarındandı.
• Albay Timur Bey, Kaşgar'daki askerî ve siyasi mücadelede öne çıkan isimler arasındaydı.
Bu isimleri önemli kılan, yalnızca mücadeleye katılmış olmaları değildir. Her biri, bağımsızlık hareketinin farklı bir ihtiyacına karşılık geliyordu.
Ancak tarih bize bir başka gerçeği de gösterir: Aynı hedefe yönelen insanların aynı siyasi düşünceye sahip olması gerekmez. Ortak düşmana karşı mücadele etmek, gelecekte nasıl bir devlet kurulacağı konusunda kendiliğinden uzlaşma meydana getirmez.
Doğu Türkistan'daki liderlerin karşı karşıya bulunduğu temel mesele de buydu. Askerî kuvvetlerin birleştirilmesi, siyasi otoritenin paylaşılması ve kurulacak devletin yönetim esaslarının belirlenmesi gerekiyordu.
Kaşgar'ın tarihî rolü, bu farklı güçlerin ortak bir siyasi merkez oluşturma arayışında ortaya çıktı.
12 Kasım 1933: Şehirlerin Mücadelesinden Cumhuriyetin İlanına
1931 yılında Kumul'da başlayan mücadele, 1933 yılı içerisinde Turfan ve Hotan'a yayılarak farklı askerî ve siyasi merkezler meydana getirmişti.
Bu hareketlerin her biri, bağımsızlık düşüncesinin başka bir yönünü temsil ediyordu. Kumul direnişin toplumsal gücünü, Turfan askerî yayılmayı, Hotan siyasi örgütlenmeyi, Kaşgar ise tarihî merkez ve siyasi temsil imkânını ortaya koyuyordu.
Sabit Damolla ve diğer siyasi aktörlerin önündeki temel mesele, bu farklı tecrübeleri ortak bir devlet yapısına dönüştürmekti.
12 Kasım 1933 tarihinde Kaşgar'da Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti ilan edildi.
Bu ilan, Doğu Türkistan'ın yakın tarihinde önemli bir dönüm noktasıydı. Çünkü ilk defa farklı bölgelerde gelişen bağımsızlık hareketleri, bütün Doğu Türkistan'ı temsil etme iddiası taşıyan bir cumhuriyet çatısı altında siyasi bir ifadeye kavuşuyordu.
Cumhuriyetin ilanını yalnızca bir yönetim değişikliği olarak görmek doğru değildir. Bu gelişme, bir topluluğun kendi siyasi geleceğini belirleme ve kendi kurumlarını oluşturma iradesinin tarih sahnesine çıkması anlamına geliyordu.
Bununla birlikte cumhuriyetin ilan edilmesi, bütün askerî ve siyasi sorunların çözüldüğü anlamına gelmiyordu. Bölgesel güç mücadeleleri, liderler arasındaki görüş ayrılıkları, Ma Zhongying'in askerî faaliyetleri ve Çin yönetiminin müdahaleleri yeni cumhuriyetin varlığını son derece kırılgan hâle getiriyordu.
Nitekim Birinci Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti uzun ömürlü olamadı. 1934 yılında siyasi ve askerî şartların değişmesiyle varlığı sona erdi.
Ancak bir siyasi teşebbüsün kısa sürmesi, onun tarihî anlamını ortadan kaldırmaz. Çünkü tarih yalnızca ayakta kalan devletlerin değil, devlet kurma iradesini ortaya koyan toplumların da tarihidir.
Sonuç: Bir Cumhuriyetin Kuruluşu, Bir Milletin Siyasi Kendini İfade Etme Çabasıdır
Birinci Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kuruluşunu anlamak için şehirleri yalnızca harita üzerindeki yerleşim merkezleri, şahsiyetleri ise olaylara katılan tarihî kişiler olarak değerlendirmemek gerekir.
Kumul, bir toplumsal itirazın bağımsızlık mücadelesine dönüşmesini; Turfan, bu mücadelenin yeni askerî merkezler kazanmasını; Hotan, direnişin alternatif bir yönetim tecrübesine dönüşmesini; Kaşgar ise farklı mücadele alanlarının ortak bir siyasi merkezde buluşma arayışını temsil etmektedir.
Bu şehirlerin her biri, cumhuriyete giden yolun başka bir aşamasını oluşturmuştur.
Şahsiyetler de bu tarihî sürecin farklı ihtiyaçlarına cevap vermiştir. Hoca Niyaz Hacı'nın askerî ve toplumsal liderliği, Mahmut Muhiti'nin bölgesel askerî gücü, Muhammed Emin Buğra'nın siyasi ve dinî birikimi, Sabit Damolla'nın devlet fikrini kurumsallaştırma çabası ve Albay Timur Bey'in Kaşgar'daki mücadelesi, bu sürecin birbirini tamamlayan fakat her zaman aynı siyasi çizgide buluşmayan unsurlarıdır.
Buradan çıkarılması gereken daha derin sonuç şudur:
Bir milletin bağımsızlığı önce zihinde bir gelecek tasavvuru olarak doğar; sonra toplumsal iradeye, siyasi programa ve nihayet devlet kurumlarına dönüşür.
Doğu Türkistan'da 1933 yılında yaşananlar, bu dönüşümün tarihî örneklerinden biridir. Farklı şehirlerde ortaya çıkan yerel mücadeleler, ortak bir siyasi varlık meydana getirme arayışına dönüşmüş; 12 Kasım 1933'te Kaşgar'da cumhuriyetin ilanıyla bu arayış somut bir devlet teşebbüsü hâline gelmiştir.
Bu nedenle Birinci Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kuruluşunu yalnızca bir ayaklanmanın sonucu olarak değil, şehirlerin tarihî hafızasının, şahsiyetlerin siyasi iradesinin ve bir milletin kendi geleceğini tayin etme arzusunun kesiştiği tarihî bir hadise olarak okumak gerekir.
Çünkü bazen bir cumhuriyet, önce bir başkentte değil, birbirinden uzak şehirlerde aynı geleceği düşünmeye başlayan insanların zihninde kurulur. Kaşgar'da ilan edilen cumhuriyet, işte böyle bir tarihî arayışın siyasi ifadesiydi.

