HGS MESELESİ: ÖNCE ÖDEME, SONRA ADALET
HGS MESELESİ: ÖNCE ÖDEME, SONRA ADALET
Haber Analiz


Otoyol ve köprü geçişlerinde yaşanan HGS mağduriyetleri, basit bir ödeme ve tahsilat meselesi olmaktan çıkıp hukuk devleti, ölçülülük ve vatandaşın hak arama özgürlüğü tartışmasına dönüşmüş durumda. Geçiş ücretinin ödenmesi elbette vatandaşın sorumluluğudur. Ancak devletin ve işletmecilerin de doğru bilgilendirme, zamanında tahsilat ve adil işlem yapma yükümlülüğü vardır. Birkaç liralık geçiş ücretinin katlanarak ağır borçlara, icra takiplerine ve haciz işlemlerine dönüşmesi karşısında sorulması gereken soru şudur: Sistem gerçekten adaleti mi, yoksa tahsilatı mı öncelemektedir?
Türkiye günlerdir Hızlı Geçiş Sistemi (HGS) üzerinden yaşanan mağduriyetleri konuşuyor. Özellikle özel şirketler tarafından işletilen otoyol ve köprülerde, düşük tutarlı geçiş ücretlerinin zamanla yüksek cezalara, avukatlık ücretlerine ve icra dosyalarına dönüşmesi vatandaşların tepkisine neden oluyor.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı da artan şikâyetler üzerine harekete geçti. 18 Kasım'da Karayolları Genel Müdürlüğü koordinasyonunda otoyol işletmecileriyle yapılan toplantıda, zamanında ödeme yapıldığı hâlde bazı ödemelerin işletmecilerin sistemlerine yansımadığı yönündeki şikâyetler ele alındı. Ödemelerin anlık olarak takip edilebilmesi ve kurumlar arasındaki entegrasyonun güçlendirilmesi konusunda adım atılması kararlaştırıldı.
Bu gelişme olumlu. Ancak meselenin bundan ibaret olmadığı da açık.
Çünkü burada iki ayrı sorumluluk var: Vatandaşın kullandığı yolun ücretini ödeme sorumluluğu ve kamu hizmetini sunanların vatandaşa karşı taşıdığı hukuki sorumluluk.
Birini kabul etmek, diğerinden vazgeçmek anlamına gelmez.
VATANDAŞIN SORUMLULUĞU VAR, İDARENİN DE VAR
Öncelikle şunu teslim edelim: Otoyol ve köprü geçişleri ücretlidir. Bu hizmetten yararlanan sürücünün geçiş ücretini ödemesi gerekir.
HGS bakiyesini kontrol etmek, aracın plakasını ve etiketini doğru tanımlatmak, iletişim bilgilerini güncel tutmak ve hesap hareketlerini takip etmek de araç sahibinin sorumlulukları arasındadır.
Nitekim Karayolları Genel Müdürlüğü de sürücüleri HGS hesaplarını kontrol etmeleri ve yeterli bakiye bulundurmaları konusunda uyarıyor.
Ancak vatandaşın sorumluluğu, idarenin ve işletmecinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Bir sistemin amacı yalnızca geçiş ücretini hesaplamak değil, bu ücretin doğru kişiden, doğru tutarda ve makul bir süreç içerisinde tahsil edilmesini sağlamaktır.
Plakanın yanlış okunması, etiketin algılanmaması, ödeme yapıldığı hâlde kaydın işletmeci sistemine düşmemesi veya kurumlar arasındaki veri aktarımının gecikmesi vatandaşın kusuru olarak değerlendirilemez.
Özellikle ödeme yaptığı hâlde icra takibiyle karşılaşan bir vatandaşın yaşadığı mağduriyet, teknik bir aksaklık denilerek geçiştirilemez.
DÖRT KAT CEZA: ÖLÇÜLÜLÜK İLKESİ NEREDE?
Mevcut uygulamada, ihlalli geçiş tarihinden itibaren ilk 15 gün içinde ödeme yapılması hâlinde ceza uygulanmıyor. 16'ncı günden 45'inci güne kadar geçiş ücretine bir kat ceza ekleniyor. 45 günlük sürenin aşılması hâlinde ise geçiş ücretinin dört katı tutarında ceza söz konusu oluyor.
Bu süre ve oranlar, 6001 sayılı Kanun'un 30'uncu maddesi çerçevesinde uygulanıyor. KGM'nin resmî açıklamalarında da aynı esaslar belirtiliyor.
Burada üzerinde düşünülmesi gereken husus, cezanın kanunda yer alıp almamasından ibaret değildir. Asıl mesele, yaptırımın somut olayda adil ve ölçülü sonuç doğurup doğurmadığıdır.
Örneğin birkaç liralık bir geçiş ücreti ödenmemiş olabilir. Vatandaşın hesabında bakiye bulunmasına rağmen teknik bir sorun yaşanmış olabilir. Ödeme yapılmış fakat işletmecinin sistemine yansımamış olabilir.
Bütün bu ihtimalleri aynı kefeye koymak doğru mudur?
Anayasa'nın 13'üncü maddesinde düzenlenen ölçülülük ilkesi, temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların elverişli, gerekli ve orantılı olmasını gerektirir.
Elbette geçiş ücretinin tahsil edilmesi gerekir. Ancak tahsilatın güvence altına alınması ile vatandaş üzerinde ağır ve orantısız mali yük oluşturulması aynı şey değildir.
Kanun koyucunun bu düzenlemeyi yeniden değerlendirmesinde yarar vardır.
BORCUNU BİLMEYEN VATANDAŞ NASIL ÖDEYECEK?
Meselenin en önemli boyutlarından biri bilgilendirmedir.
Bir vatandaşın geçiş ücreti borcu olduğunu bilmesi gerekir ki ödeme yapabilsin. Bunun için de güvenilir, erişilebilir ve zamanında çalışan bir bilgilendirme sistemi kurulmalıdır.
Her vatandaşın sürekli olarak KGM'nin, PTT'nin ve farklı otoyol işletmecilerinin internet sitelerine girerek plakasını sorgulamasını beklemek ne kadar gerçekçidir?
Üstelik her işletmecinin farklı uygulama ve bildirim süreçleri bulunabiliyor.
SMS gönderilmemişse, e-Devlet kaydı zamanında oluşmamışsa veya ödeme bilgisi sistemde görünmüyorsa vatandaşın sorumluluğu nasıl değerlendirilecektir?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Her SMS'nin ulaşmaması tek başına hukuki tebligatın yapılmadığı anlamına gelmez. Ancak vatandaşın borçtan zamanında haberdar edilmesi ve ödeme imkânına sahip olması için etkili bir bilgilendirme mekanizmasının kurulması gerekir.
Özellikle icra takibine geçilmeden önce borcun, geçiş tarihinin, geçiş ücretinin, ceza tutarının ve ödeme kanallarının açıkça bildirilmesi sağlanmalıdır.
Vatandaşın borcunu öğrenmesi, ödeme yapması ve gerektiğinde itiraz etmesi için gerçek bir fırsat sunulmalıdır.
54 LİRALIK GEÇİŞ, BİNLERCE LİRALIK BORÇ
Sosyal medyada 54 liralık bir geçiş ücretinin binlerce liraya, hatta bazı dosyalarda çok daha yüksek tutarlara ulaştığına ilişkin paylaşımlar yapılıyor.
Bu paylaşımlardaki her rakamın kesinleşmiş borç veya tahsil edilmiş para olduğunu söylemek mümkün değil. İddiaların somut dosyalar üzerinden incelenmesi gerekir.
Ancak vatandaşların karşılaştığı yüksek tutarlar, sistemin işleyişi hakkında ciddi sorular doğuruyor.
Bir geçiş ücretine dört kat ceza eklenmesi, ardından icra takibi, vekâlet ücreti, takip masrafları ve faizlerin ilave edilmesi sonucunda ortaya çıkan toplam borç, başlangıçtaki ücretle kıyaslandığında oldukça ağırlaşabiliyor.
Burada şu soruyu sormak gerekiyor:
Amaç geçiş ücretini tahsil etmek midir, yoksa tahsilat sürecini vatandaş için ağır bir mali yaptırıma dönüştürmek midir?
Bir yaptırımın caydırıcı olması başka, ölçüsüz bir ekonomik yük oluşturması başkadır.
ŞEFFAFLIK İSTEMEK KİMSEYİ SUÇLAMAK DEĞİLDİR
Kamuoyunda tahsilat ve icra süreçlerinde görev alan bazı şirketler, hukuk büroları ve bunlarla siyasi veya bürokratik çevreler arasındaki ilişkilere yönelik çeşitli iddialar da dile getiriliyor.
Bu iddiaların doğruluğu ortaya konulmadan herhangi bir kişi veya kurumu suçlamak hukuk devleti anlayışıyla bağdaşmaz.
Bir avukatın hukuki takip yapması, bir şirketin tahsilat hizmeti alması veya bir kişinin kamu görevlileriyle tanışıklığının bulunması tek başına hukuka aykırılık oluşturmaz.
Ancak bu süreçlerin şeffaf olması gerekir.
Dosyalar hangi kriterlere göre hukuk bürolarına verilmektedir? Tahsilat süreçlerinde çıkar çatışması ihtimali bulunmakta mıdır? Vatandaşlardan tahsil edilen tutarların dağılımı ve hukuki takip giderleri hangi esaslara dayanmaktadır?
Bunlar cevaplanması gereken meşru sorulardır.
Hukuk devletinde hiç kimse iddialarla mahkûm edilmez. Fakat hiç kimse de sahip olduğu makam, unvan veya yakınlık ilişkileri nedeniyle denetim dışında tutulamaz.
HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜ KÂĞIT ÜZERİNDE KALMAMALI
HGS mağduriyetlerinin bir başka önemli boyutu da vatandaşın itiraz ve hak arama imkânlarıdır.
İdari para cezalarına karşı başvuru süresi ile icra takibine itiraz süresi birbirinden farklı hukuki süreçlere tabidir. Kabahatler Kanunu kapsamında idari para cezasına karşı genel itiraz süresi 15 gün; ilamsız icra takibinde ödeme emrine itiraz süresi ise kural olarak tebliğden itibaren 7 gündür.
Vatandaşın borcu ancak icra aşamasında öğrenmesi hâlinde bu süreleri kullanabilmesi de zorlaşmaktadır.
Anayasa'nın 36'ncı maddesi hak arama hürriyetini güvence altına alır. Bu hak, yalnızca mahkemeye başvuru imkânının bulunması değildir. Kişinin hakkını öğrenebilmesi, savunmasını hazırlayabilmesi ve etkili bir başvuru yoluna erişebilmesi de önemlidir.
Öte yandan banka hesabına haciz veya bloke konulması, Anayasa'nın 35'inci maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkını doğrudan ilgilendirir.
Dolayısıyla tahsilat süreci yürütülürken vatandaşın mülkiyet hakkı ve savunma imkânları da gözetilmelidir.
ELEŞTİRİYİ DİNLEMEK DE KAMU YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞUDUR
Bu meselede vatandaşların sosyal medya üzerinden seslerini duyurmaya çalışması da doğal karşılanmalıdır.
Kamu hizmetlerinde yaşanan aksaklıkların dile getirilmesi, eleştirilmesi ve çözüm istenmesi demokratik toplumun gereğidir.
Anayasa'nın 26'ncı maddesi ifade özgürlüğünü güvence altına alır.
Elbette kişilik haklarına saldırı, hakaret ve gerçek dışı suçlamalar hukuk çerçevesinde değerlendirilmelidir. Ancak bir kamu hizmetine yönelik eleştiriyi sırf rahatsız edici bulunduğu için susturmaya çalışmak doğru değildir.
Eleştiri, kamu yönetimi açısından bir tehdit değil, hizmetin geliştirilmesi için bir imkândır.
NE YAPILMALI?
Bu mağduriyetlerin önlenmesi için birkaç temel adımın atılması gerekiyor:
Tek ve ortak sorgulama sistemi: Bütün otoyol ve köprü geçişlerinin vatandaş tarafından tek bir platformdan takip edilebilmesi sağlanmalı.
Anlık ödeme entegrasyonu: HGS, PTT, bankalar, KGM ve özel işletmeciler arasındaki ödeme kayıtları anlık olarak eşleştirilmeli.
İcradan önce etkili bildirim: Vatandaşa borcun ve ödeme süresinin kanıtlanabilir biçimde bildirilmesi, ödeme ve itiraz için makul imkân tanınması sağlanmalı.
Sistem hatalarının resen düzeltilmesi: Teknik arıza, hatalı plaka okuma veya ödeme aktarımından kaynaklanan yanlış borçlar vatandaşın başvurusu beklenmeden tespit edilerek düzeltilmeli.
Mevcut dosyaların incelenmesi: Ödeme yaptığı hâlde icra takibine uğrayanların dosyaları yeniden değerlendirilmeli, haksız tahsilatlar iade edilmeli.
Ceza sisteminin gözden geçirilmesi: Dört kat ceza uygulamasının ölçülülüğü yeniden değerlendirilmeli; gerçek geçiş ücretinin tahsili ve kanuni faizin esas alındığı daha dengeli bir model üzerinde çalışılmalı.
Şeffaflık ve bağımsız denetim: Tahsilat, ceza ve icra süreçleri düzenli olarak raporlanmalı, işletmecilerin uygulamaları etkili biçimde denetlenmeli.
ÖNCE ÖDEME, AMA SONRA ADALET
Bu meselede ne vatandaşın ödeme sorumluluğunu görmezden gelmeliyiz ne de idarenin ve işletmecilerin yükümlülüklerini unutturmalıyız.
Sürücü kullandığı yolun ücretini ödemelidir. İşletmeci doğru tahsilat yapmalıdır. Devlet ise sistemin hukuka uygun, şeffaf ve denetlenebilir biçimde işlemesini sağlamalıdır.
Bir kamu hizmetinin başarısı, yalnızca ne kadar tahsilat yapıldığıyla ölçülemez. Vatandaşın o hizmete ne kadar güvendiği de en az bunun kadar önemlidir.
HGS meselesi, aslında daha büyük bir soruyu önümüze getiriyor: Devletin ve kamu hizmeti sunan kuruluşların vatandaşa yaklaşımı nasıl olmalıdır?
Vatandaşın yükümlülükleri vardır. Ancak hakları da vardır. Kamu gücü ve ekonomik güç, vatandaşın karşısında sınırsız bir yetki anlamına gelmez.
Ödeme elbette yapılacak. Borç varsa tahsil edilecek. Ancak bunun yolu, vatandaşın bilgilendirilmesinden, hakkını arayabilmesinden ve adil bir yaptırım uygulanmasından geçmelidir.
Hukuk devleti, sadece vatandaşın devlete karşı sorumluluklarını hatırlatan değil, devletin de vatandaşa karşı sorumluluklarını yerine getirmesini sağlayan devlettir.
Önce ödeme, sonra adalet değil; ödeme de adalet de aynı hukuk düzeninin içinde olmalıdır.
Mehmet Altuntaş

