12 KASIM DOĞU TÜRKİSTAN MİLLİ GÜNÜ
12 KASIM DOĞU TÜRKİSTAN MİLLİ GÜNÜ
“Hafızadan Vicdana: Doğu Türkistan'ı Dert Edinmek”
İnsan, yalnızca içinde bulunduğu zamanın değil, hatırladığı geçmişin ve tasavvur ettiği geleceğin de varlığıdır. Hafıza, geçmişte yaşanmış hadiselerin zihinde muhafaza edilmesinden ibaret değildir; insanın kim olduğunu, nereye ait bulunduğunu ve hangi sorumlulukları taşıdığını belirleyen temel bir unsurdur. Bu sebeple bazı günler, takvimdeki bir tarihin ötesine geçerek toplumsal hafızanın işaret taşlarına dönüşür. Hatırlatır, düşündürür ve insanı kendi varlığına ilişkin sorularla yüzleştirir.
Bu açıdan bakıldığında takvimdeki bazı günler, sıradan zaman dilimleri olmaktan çıkar. Bir milletin geçmişiyle bugününü, bugünüyle geleceğini birbirine bağlayan sembolik eşiklere dönüşür. Çünkü toplumlar yalnızca birlikte yaşayarak değil, birlikte hatırlayarak da var olurlar. Ortak hafıza, toplumsal varoluşun görünmeyen taşıyıcılarından biridir.
Hatırlamak, yalnızca geçmişe dönmek değildir; bugüne ilişkin bir tavır almaktır. Bir meseleyi gündeme taşımak, onu toplumsal hafızanın dışında bırakmamayı tercih etmektir. Bir topluluğun hangi hadiseleri hatırladığı, hangi acıları gündeminde tuttuğu ve hangi değerleri yaşatmaya çalıştığı, aslında nasıl bir gelecek tasavvur ettiğini de gösterir.
Toplum olmak, yalnızca aynı coğrafyayı paylaşmak değildir. Toplum olmak, ortak meseleler etrafında bir hafıza ve sorumluluk alanı oluşturabilmektir. Özel günler, bu ortak hafızanın belirli zamanlarda yeniden harekete geçirilmesini sağlar. Bir anlamda toplumun kendisine dönerek şu soruyu sormasına vesile olur: Neyi önemsiyoruz, neyi unutuyoruz ve neye karşı sorumluyuz?
Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Bir günü kutlamak başka, o günün temsil ettiği meseleyi dert edinmek başkadır. Kutlama, çoğu zaman bir hatırlama biçimidir; fakat hatırlama, sorumluluğa dönüşmediği sürece törensel bir davranış olarak kalır.
Dolayısıyla özel günlerin anlamını, o gün gerçekleştirilen törenlerin, yayımlanan mesajların veya yapılan kutlamaların sayısıyla ölçemeyiz. Asıl ölçü, o günün hatırlattığı meselenin toplumsal bilinçte ne kadar karşılık bulduğu ve ne ölçüde sorumluluğa dönüştüğüdür.
12 Kasım, Doğu Türkistan için böyle bir hafıza günüdür.
12 Kasım 1933'te Kaşgar'da Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, 12 Kasım 1944'te ise Gulca'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Farklı tarihsel ve siyasi şartlarda ortaya çıkan bu iki cumhuriyet, Doğu Türkistan Türklerinin bağımsızlık iradesini ve kendi geleceklerini belirleme arzusunu temsil eden önemli tarihsel hadiselerdir. Bu iki kuruluş yıl dönümü, Doğu Türkistan Milli Günü olarak anılmaktadır.
Ancak bir milletin tarihini anlamak, yalnızca geçmişte kurduğu devletleri, kazandığı zaferleri veya yaşadığı yenilgileri bilmekle mümkün değildir. Tarihi anlamak, o hadiselerin arkasında bulunan var olma iradesini kavramaktır. Çünkü devlet kurmak, yalnızca siyasi bir teşkilatlanma meydana getirmek değildir; aynı zamanda bir topluluğun kendi kimliğini, değerlerini ve geleceğini belirleme iddiasını ortaya koymasıdır.
Bu bakımdan 12 Kasım, Doğu Türkistan Müslüman Türklerinin geçmişteki siyasi teşebbüslerini hatırlamanın ötesinde, bir milletin varlığını sürdürme iradesini anlamak bakımından da önemlidir.
Fakat burada üzerinde durmamız gereken daha temel bir mesele bulunmaktadır: Geçmişteki bağımsızlık iradesini anarken bugünkü insanları, onların yaşadığı sorunları ve gelecek beklentilerini ne kadar hatırlıyoruz?
Zira hafızanın gerçek değeri, geçmişi bugünden koparmamasıdır. Geçmişte yaşanan bir hadise, bugünün sorumluluklarını anlamamıza katkı sağlamıyorsa yalnızca tarihsel bir bilgi olarak kalır. Oysa tarih, yalnızca ne olduğunu öğrenmek için değil, bugün ne yapmamız gerektiğini düşünebilmek için de hatırlanır.
Bir milletin varlığı, yalnızca toprağıyla değil; dili, inancı, kültürü ve hafızasıyla da ilgilidir.
Doğu Türkistan meselesini yalnızca siyasi sınırlar üzerinden değerlendirmek, meselenin insani ve kültürel boyutunu eksik bırakır. Bir toplumun kendi dilini konuşabilmesi, inancını özgürce yaşayabilmesi, geleneklerini gelecek kuşaklara aktarabilmesi ve kimliğini koruyabilmesi, varlığını sürdürebilmesinin temel şartlarındandır.
Bugün Doğu Türkistan'da Müslüman Uygur Türklerinin yaşadığı kültürel asimilasyon, dini ve kültürel hayat üzerindeki baskılar, toplu gözaltılar, toplama kampları, zorla çalıştırmalar ve ailelerin parçalanması gibi meseleler, uluslararası kamuoyunun gündeminde tutulması gereken ciddi insan hakları sorunlarıdır. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği de 31 Ağustos 2022 tarihli değerlendirmesinde, bölgede ciddi insan hakları ihlallerine ilişkin güvenilir bulgular bulunduğunu ve bu ihlallerin insanlığa karşı suç teşkil edebileceğini belirtmiştir.
Bütün bunlar, 12 Kasım'ın neden yalnızca tarihî bir anma günü olarak değerlendirilmemesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.
Çünkü bir coğrafyada insanların yaşadığı acıların gündemden düşmesi, o acıların sona erdiği anlamına gelmez. Bazen dünya, bir meseleyi çözmediği için değil, o meseleyi konuşmayı bıraktığı için de sorumluluk üretmekten uzaklaşır. Sessizlik, her zaman tarafsızlık değildir. Bazen mevcut durumun devamına imkân veren bir kayıtsızlığa dönüşür.
12 Kasım, işte bu kayıtsızlığa karşı toplumsal hafızayı yeniden harekete geçirme imkânıdır. Doğu Türkistan'da yaşananları yeniden konuşmak, oradaki insanların sesini duyurmak ve uluslararası kamuoyunun dikkatini bölgeye çekmek için önemli bir fırsattır.
Kardeşlik, ortak bir geçmişe sahip olmaktan önce, ortak bir sorumluluk taşıyabilmektir.
Mensubiyet, insanın kendisini bir topluluğun parçası olarak görmesidir. Ancak mensubiyetin derinliği, yalnızca ortak sembollere, tarihe veya kültüre duyulan bağlılıkla ölçülemez. Asıl belirleyici olan, bu ortaklığın gerektirdiği sorumlulukların ne kadar üstlenildiğidir.
Aynı dili konuşmak, aynı tarihin hatıralarını taşımak veya aynı kültürel mirasın mensubu olmak elbette güçlü bir yakınlık meydana getirir. Fakat bu yakınlık, başkasının derdini kendi meselemiz olarak görebildiğimiz ölçüde ahlaki bir anlam kazanır.
Doğu Türkistan bizim için yalnızca haritada bir coğrafya değildir. Orada yaşatılmaya çalışılan dil, korunmak istenen kültür, inanç ve gelenekler, ortak tarihimizin ve medeniyet hafızamızın bir parçasıdır. Bu sebeple orada yaşananları yalnızca başka bir toplumun meselesi olarak görmek, kendi tarihimizle ve mensubiyet dünyamızla kurduğumuz ilişkinin de sorgulanmasını gerektirir.
Ancak burada kardeşlik hukukunu yalnızca etnik veya kültürel yakınlığa indirgememek gerekir. Çünkü insan hakları, adalet ve özgürlük, yalnızca kendimize yakın gördüğümüz insanların değil, bütün insanların hakkıdır. Doğu Türkistan'daki insanların haklarını savunmak, hem ortak tarihimizden doğan bir kardeşlik sorumluluğu hem de insan olmanın gerektirdiği evrensel bir vicdan meselesidir.
Peygamber Efendimizin müminleri birbirini sevme, merhamet etme ve birbirine şefkat gösterme bakımından bir bedene benzetmesi de bu sorumluluğun anlamını açıkça ortaya koyar. Bedenin bir uzvunda meydana gelen rahatsızlığın diğer uzuvları da huzursuz etmesi gibi, müminlerin de birbirlerinin acılarına karşı duyarsız kalmamaları gerekir.
Bu hadis, kardeşliği yalnızca bir duygu olarak değil, karşılıklı sorumluluk ve dayanışma ilişkisi olarak anlamamızı sağlar. Dolayısıyla Doğu Türkistanlı kardeşlerimizin yaşadığı sorunlarla dertlenmek, yalnızca duygusal bir yakınlık göstergesi değil, inancımızın ve insanlık anlayışımızın gerektirdiği bir tavırdır.
Kutlamak, hatırlamak ve sorumluluk üstlenmek
Özel günlerin zaman içerisinde törensel faaliyetlere indirgenmesi, üzerinde düşünmemiz gereken önemli bir meseledir. Bir gün belirlenir, mesajlar yayımlanır, toplantılar düzenlenir, fotoğraflar paylaşılır ve ardından gündelik hayatın alışkanlıklarına geri dönülür. Böylece günün kendisi hatırlanırken temsil ettiği mesele zamanla unutulur.
Oysa bir günü anlamlı kılan, o gün yapılan etkinliklerin çokluğu değil, ertesi gün de devam eden duyarlılıktır.
1 Mayıs'ta işçinin haklarını konuşuyorsak, yılın geri kalanında emeğin hakkını gözetmeliyiz. 14 Mayıs'ta çiftçinin sorunlarını gündeme getiriyorsak, tarımsal üretimin yapısal meselelerine çözüm aramalıyız. Aynı şekilde 12 Kasım'da Doğu Türkistan'ı anıyorsak, bu ilginin yılın diğer günlerinde de devam etmesini sağlamalıyız.
Doğu Türkistan'da yaşananların araştırılması ve belgelenmesi, akademik çalışmaların desteklenmesi, sivil toplum kuruluşlarının daha etkin faaliyet göstermesi, uluslararası insan hakları mekanizmalarının işletilmesi ve diplomatik girişimlerin sürdürülmesi gerekir. Kamuoyunun dikkatini canlı tutmak, yalnızca belirli günlerde yapılan paylaşımlarla değil, süreklilik taşıyan bir bilinç ve çalışma ile mümkündür.
Çünkü dayanışma, yalnızca başkasının acısına üzülmek değildir. Dayanışma, o acının ortadan kaldırılması için kendi imkânlarımız ve sorumluluklarımız ölçüsünde harekete geçebilmektir.
12 Kasım, Doğu Türkistan Türklerinin geçmişte ortaya koyduğu bağımsızlık iradesini hatırlatırken bugün yaşadıkları sorunları da gündemimize taşımalıdır. Bu tarih, geçmişin hatırasıyla bugünün gerçekliği arasında bir bağ kurmamıza imkân vermelidir.
Unutmayalım ki bir milletin acısını paylaşmak, onun hafızasına ortak olmaktır. Bir milletin kimliğini ve kültürünü yaşatma mücadelesine duyarsız kalmamak ise ortak insanlık vicdanının gereğidir.
Takvimdeki günler değişir, yıllar geçer, gündemler farklılaşır. Fakat bazı meseleler, çözülmedikleri sürece insanlığın karşısında varlığını sürdürür. Doğu Türkistan da bu meselelerden biridir.
12 Kasım, yalnızca iki cumhuriyetin kuruluş yıl dönümünü anmak değil; bir milletin var olma iradesini, bugün yaşadığı acıları ve yarına ilişkin umutlarını hatırlamaktır.
Bir günü kutlamakla yetinmeyelim. O günün temsil ettiği meseleyi anlayalım, sahiplenelim ve sorumluluğunu taşıyalım.
Çünkü hatırlamak hafızanın, dert edinmek vicdanın, sorumluluk üstlenmek ise ahlakın gereğidir.
12 Kasım, Doğu Türkistan için yalnızca geçmişin hatırlandığı bir gün olmasın. Bugünün acılarının konuşulduğu, sessiz çığlıkların duyurulduğu ve ortak vicdanın harekete geçirildiği bir gün olsun.
Çünkü bir milletin hafızasına sahip çıkmak, onun geleceğine de sahip çıkmaktır.
Doğu Türkistan'ı hatırlayalım; çünkü hatırlamak vefadır. Doğu Türkistan'ı gündemde tutalım; çünkü unutturmamak sorumluluktur. Onların dertleriyle dertlenelim; çünkü kardeşlik, başkasının acısını kendi vicdanında hissedebilmektir.
12 Kasım, bir milletin geçmişteki bağımsızlık iradesini anmanın ötesinde, bugününe şahitlik etme ve geleceğine ilişkin umudunu diri tutma günü olsun
Doğu Türkistan'ı unutmayalım, unutturmayalım.
